Historija
Paleolit
Ljudska zajednica svoju prisutnost na ovim prostorima ima već u predhistoriji pokazujući nam to djelom paleolitskog crteža konja u pripećku Badanj. Badanj je smješten u kanjonu Bregave ispod sela Borojevići. Taj pripećak svojim crtežom je četvrto nalazište takve vrste u svijetu a ujedno je i najstariji paleolitski spomenik u jugoistočnoj Evropi.
Neolit
Neolitsko naselje Čairi, je kao dragocjen arheološki nalaz, smješteno u Vidovu polju uz Bregavu. Ono svjedoči o prisustvu impresso kulture (6.500 godina p.n.e.). Na tom lokalitetu niklo je kasnije u brončanom dobu veliko naselje koje ni do danas nije detaljno istraženo.
Eneolit
Iz tog perioda je i utvrđeni grad Koštur (Koštun) iznad Dabrice. Njegovu gradnju moguće je datirati u šesti vijek (p.n.e.). Unutar grada Đuro Basler je konstatovao "veliki broj fragmenata metalodobne keramike" iz perioda brončanog i željeznog doba. Takođe je zaključio da je na tom mjestu prahistorijska gradina s kraja II i iz I milenija prije naše ere. Na širem prostoru Dabrice, sjeverno od Koštuna, u pećini Kurječa i pećinskom staništu Zečja džamija nađeni su ulomci antičke provincijalne keramike i stakla. Na lokalitetu Gradina ispod Stražnice nađeni su tumuli i grob sa zgrčenim skeletom iz ranog brončanog doba.
Pronađene brončane knemide su autohtonog glasinačkog tipa i vjerovatno potiču iz vremena 8-4 vjeka prije naše ere. U samoj Dabričkoj kotlini pronađeni su rimski carski novci (novčić Marka Aureliusa iz 2 vijeka).
Helenizam
Na brdu Ošanjići (oko 3km od Stoca), na kraju svoje zaravni, a iznad kanjona Radimlje smješteno je ilirsko naselje i grad Daorson. Daorson, ta bosanskohercgovačka Mikena svojom pozicijom i nalazima upućuje na organizovanost tog mjesta kao grada države. Vremenski je smještena od 5 stoljeća p.n.e. do 1 stoljeća n.e.
Minijaturna plastika, novac i ukrasni brončani kalupi za likove Meduze, Afrodite, Nike, Svinge, orlovih krila, glave zmije ali i plan grada, topografija, okruženje i podaci o njegovu rušenju naveli su Salinasa Pricea da tvrdi da Troja jest ili Daorson sam ili je smještena neposredno uz njega.
Antika
Rimski grad Dilluntum, koji se prostirao na prostoru naselja Podgrađe, Zagrađe,na mjestu današnjeg fudbalskog stadiona, katoličke crkve, tvrđave Vidoštak i šire u polje, još jednom govore o važnosti ovog prostora. Vremenom je grad postao stanica beneficijara (organa javne sigurnosti) i dat mu je status municipia. Zbog povezanosti sa Jadranom, Posavinom i Podunavljem postao je važan vojni i politički centar. O tomu svjedoče ostaci kuća, kupališta, mauzoleja, maleni hram kod tvrđave Vidoši, raskošni mozaici (glava Minotaura, Hora jeseni i Hora proljeća).
Srednji vijek
Srednji vijek imao je veoma važnu ulogu u oblikovanju strukture Stoca. Taj period snaženja bosanske države i izražene prisutnosti Slavena je i period pokrštavanja. Njihovo prisustvo potvrđeno je keramikom sa Ošanjića te nazivima Vidoštica, Vidovo polje, Vidoštak. Kao produkt štovanja kulta staroslovenskog boga Sventovida i pokrštavanja koje je sproveđeno.
Učenje i djelovanje bosanskih kristjana ostavilo je svoje upečatljivo svjedočenje na stećcima. Od 2612 nekropola u BIH, najbrojnija i najvrednija je Radimlja. Smještena je na ulazu u grad (2 km prije) iz pravca Mostara i Čapljine. Pored nje, preljepe ali nedovoljno istražene, (jer oku nisu dostupne), su Boljuni, Nekuk, Bitunja i druge. Nekropola datira iz vremena 15 i 16 vijeka. Sačuvana su 133 nadgrobna spomenika. Od ukupnog broja, njih 63 su ukrašeni. Simboli i likovi ljudi i životinja, prizora iz lova, plesa, oružja, križeva, grozdova, i uzdignute, u znak dobrodošlice raširene ruke potvrđuju širinu duše tadašnjih Stočana. Čitajući stećke Mehmedalija Mak Dizdar na sebi svojstven način progovorio je o bosanskom duhu i duhovnosti.
Iz tog perioda su i kamene stolice na Ošanjićima iznad Stoca. Stolice su isklesane iz dva komada kamena. U narodu su poznate kao sudačke stolice. Na većoj stolici je uklesano "Ase sto vojevode Stipana Miloradovića" a na drugoj "A ponovi ga vojevoda Petar?, sin? mu". Neposredno uz stolice 1505 godine sagrađena je pravoslavna crkva Sv. Petra i Pavla. Crkva je zadužbina feudalne porodice Hrabrena Miloradovića. Ispred nje je sahranjen njen ktitor vojvoda Radoslav Hrabren. U selu Trijebanj na temeljima crkve iz ranijeg perioda obnovljena je jednobrodna crkva. Crkvu je obnovio vojvoda Radoje Hrabren Miloradović. Na fresci u crkvi prikazan je lik obnovitelja. Ikonu Deisis 1750 godine u Veneciji nabavio je pop Hristofor iz Žitomislića. Ikona je stajala u crkvi.
Otomanski period
Na baštini mnoštva historijskih i graditeljskih slojeva preklapajući i prožimajući se kroz oblike u drugoj polovini petnaestog vjeka počinje oblikovanje današnje strukture grada (trokraka osnova razvijena uz Bregavu). U različitim historijskim razdobljima i prilikama središte je bilo premještano (Badanj, Vrsnik, Čairi, Koštun, Daorson, Zagrad…).
Početkom 16 stoljeća počinje proces pretvaranja nenaseljenog prostora u kasabu. Na mjestu Stare musale uz čatrnju počinje gradnja Čaršijske džamije, u narodu poznate i kao Stari mesdžid, Carska džamija, Džamija jedanaest direka, Džamija na tepi. U pisanim vrelima navedenim imenima dodaju se imena tadašnjeg cara Sultan Selima Javuza. Ljevo od ulaza u džamiju sačuvan je i Namaz-taš - kamena sedžada ( kamen na kom se obavlja molitva na otvorenom). Kamen je postavljen prije izgradnje džamije. Čaršija, carska čaršija ili suk sultani razvila se uz džamiju i bit će oblikovana u odnosu na nju. U periodu poslije njene uspostave razvile su se i male čaršije, u Podgradu, Ćupriji i Uzinovićima.
U periodu od 15 do 19 vijeka u Stocu je podignuto pet džamija, sedam mekteba, jedna ruždija, jedna medresa, tri hana, nekoliko konaka, sahat kula, tepe, više mlinica i stupa, dvjestotinjak dućana, preko tristopedeset kuća, deset mezarja, desetak mostova i više prelaza preko Bregave.
Posebnu važnost, mjesto i ulogu u slici, strukturi i životu grada ima voda. Šadrvani, čitavi sistemi kanala i havuzi, krasili su stolačke kuće od kojih su naljepše bile smještene uz vodu, uz Bregavu. Stolačke kuće građene su kao cjelina više zasebnih građevina od kamena. Kao najpoznatije kuće i stambene cjeline izdvajaju se Čelića kuća 1670, Plava kuća 1678, Šarića kuća 1734, kuća hodže Žuje 1898, Đul-hanumina kuća 1856, kule u Vidovu polju, Podgradom i Bradama, kompleksi kuća u Adi, Muftićevini, Begovini i redom.
U oblikovanju Stoca iskazano je jedinstvo mediteranskih i orijentalnih uticaja, nasljeđa, podneblja i materijala. Svakako su na oblikovanje grada, život i življenje uticali i prisustvo velikog broja pisaca i obrazovanih ljudi te mnoštvo rukopisa iz knjižnica.
Austro-Ugarska
Smrt sarajevskog vrhovnog rabina Moše Danona, u naselju Krajšina, gdje je po njegovoj oporuci i sahranjen postaklo je Jevreje širom svijeta da tu hodočaste. Havra i grob nadrabina postali su po važnosti drugo mjesto jevrejskog hodočašća.
Iznad naselja Pogleđe na Poljubi podignuta je pravoslavna crkva Sv. Vaznesenja Hristova. Za podizanje crkve 1870. godine sultan Abdul-Aziz darovao je 1000 groša.
Austrougarsko razdoblje karakteriše ignorisanje zatečenih arhitektonskih graditeljskih vrijednosti. Počinje proces favorizacije vlastite arhitekture kao tehnički naprednije i vizionarske. Građeni su objekti velikih korisnih površina: duhanska stanica, vojna bolnica, ćilimara, vojničko kupalište(kupalje). Zgrada mekteba-ibtidaije, Hamovića kuća, Čohodarevića kuća, Čekrina kuća (Kula Mahmutćehajića) izgledale su nezgrapnim i odudarajućim od ambijenta. Austrougarski grad u okviru Vidoške tvrđave sagrađen je 1888. godine. Koštana bolnica sagrađena je 1897. godine. Na inicijativu građana 1908. godine grad je dobio vodovod. U tu čast inžinjeru Burijanu podignuta je i spomen česma. U gradu su u tom periodu postavljene i javne česme po mahalama. Do početka prvog svjetskog rata u gradu su djelovali "Prosvjeta", "Gajret" i "Napredak". Vrijeme između dva rata karakteriše gradnja manjeg broja privatnih kuća povratnika iz Amerike.
Novo doba
U vremenu od 1948. do 1955. pa i kasnije uništeni su mnogi objekti graditeljskog nasljeđa i privatna imovina. Središte grada-Čaršija biva rušena i devastirana. Time je grad izgubio veliki dio svog graditeljskog duha. Nastojanjima Emira Buzaljka stolačkog arhitekte i graditeljskog vizionara svog doba, djelimično su ublaženi nesrazmjer i odudaranja od preostalih objekata graditeljskog nasljeđa po mahalama.
Danas građani Stoca vode borbu za očuvanje preostalog graditeljskog nasljeđa i obnovu stolačkog duha života i življenja. Komisija za zaštitu nacionalnih spomenika BiH proglasila je i stavila pod svoju zaštitu 33 spomenika, prostora i cjeline u gradu Stocu i općini na čemu nam zavide mnogi gradovi širom svijeta. Na tome su joj građani duboko zahvalni. Svoju zahvalnost odaju učestvujući u obnovi tih objekata.
Gledajući razvojno to je bogastvo koje se može i mora na svaki mogući način iskoristiti za našu dobrobit i prosperitet. Stoga je potrebno ponovo reći da se na prostoru prebogate kulturno historijske sadržajnosti i baštine nije živjelo samo da bi se umiralo, nego se umiralo da bi se živjelo.
